VAMAN PIGEON PEA (Tuver)
Semi-dwarf plant type with cluster podding at the canopy top, high dal recovery, and uniform bold cream-colored seeds.
Survey No. 294, Plot No. 1/12, Kalavad Road, Chhapra-360021, Ta. Lodhika, Dist. Rajkot (Guj.) India.
Customer Care: +91 94289 70514
✅ Package of Practices – VAMAN PIGEON PEA
1. Climate & Soil Requirements
Climate: Pigeonpea is a tropical and subtropical crop. It requires a warm climate during its early vegetative phase (26 °C to 30°C) and tolerates higher temperatures well. It is highly sensitive to frost during flowering and pod development.
Soil Type: Deep, well-drained sandy loam to clay loam soils are ideal. Friable black soils with good internal drainage perform excellently. Avoid low-lying fields prone to waterlogging, as the crop is extremely susceptible to root rot and wilting under excess moisture.
Soil pH: Optimum pH ranges between 6.5 and 7.5. It can tolerate mild salinity but performs poorly in highly alkaline or acidic setups.
2. Cropping Seasons & Variety Selection
Pigeonpea varieties are primarily classified by their maturity duration:
Extra-Early / Early Duration (100–120 days): Ideal for intensive crop rotations (e.g., Arhar-Wheat rotation). Often characterized by a compact, determinate growth habit (like the Vaman variety), growing up to 2.5–3 feet.
Medium Duration (140–180 days): Widely preferred for rainfed commercial farming and intercropping.
Long Duration (Above 180 days): Suited for traditional mixed farming systems.
3. Land Preparation & Sowing
Field Preparation: Deep ploughing once in summer with a disc plough followed by 2–3 harrowings to bring the soil to a fine tilth. Incorporate organic matter thoroughly.
Seed Rate:
Early/Dwarf varieties: 15 to 17 kg/ha (due to higher plant population density requirements).
Medium/Long duration varieties: 12 to 15 kg/ha.
Seed Treatment (Crucial step):
First, treat seeds with Thiram or Captan @ 2–3 g/kg of seed to prevent seed-borne fungal diseases.
Follow with Trichoderma viride @ 4–5 g/kg for biological protection against wilt.
Finally, inoculate seeds with specific Rhizobium culture and Phosphate Solubilizing Bacteria (PSB) @ 20–25 g/kg of seed to boost natural nitrogen fixation.
Spacing:
Early/Dwarf types: 45 X 10 cm or 50 X 15 cm.
Medium/Long duration types: 60 X 20 cm to 90 X 25 cm (requires wider space for branching).
4. Nutrient Management
Being a legume, pigeonpea meets most of its nitrogen requirements through root nodule fixation, but it responds significantly to a strong basal application of nutrients:
Organic Matter: Apply 5–10 tonnes/ha of well-decomposed Farmyard Manure (FYM) during final land preparation.
Chemical Fertilizers (NPK):
Nitrogen (N): 20–25 kg/ha (Starter dose)
Phosphorus (P2O5): 50–60 kg/ha (Critical for root proliferation and nodulation)
Potassium (K2O): 20–30 kg/ha
Sulfur (S): 20 kg/ha (Improves protein content and seed grain weight)
Application Method: Apply the entire dose of NPK + Sulfur as a basal placement 4–5 cm below or to the side of the seed at the time of sowing.
5. Water Management
Pigeonpea is renowned for its drought tolerance due to its deep taproot system, yet
strategic moisture management stabilizes yields:
Drainage: Ensure proper drainage channels are maintained. Waterlogging for even 2–3 days can devastate the crop by triggering Phytophthora blight.
Critical Irrigation Stages: If rain fails, irrigation is mandatory at:
Flower Initiation Stage
Pod Development / Grain Filling Stage
Avoid excessive irrigation during the early vegetative phase, as it promotes unmanageable vegetative growth at the expense of flowering.
6. Weed & Intercultural Operations
The early growth of pigeonpea is relatively slow (first 45–60 days), making it vulnerable
to severe weed competition.
Mechanical Control: Keep the field weed-free for the first 60 days by giving 2 hand weedings/hoeings at 25–30 days and 45–50 days after sowing.
Chemical Control: Apply a pre-emergence herbicide like Pendimethalin 30 EC @ 1.0 kg a.i./ha within 2 days of sowing, mixed with 500 liters of water per hectare.
7. Crop Protection (Pests & Diseases)
Major Insect Pests
Gram Pod Borer (Helicoverpa armigera): The most destructive pest. Larvae feed on leaves, flowers, and bore into pods to devour developing seeds.
Management: Install pheromone traps (5/ha) for monitoring. Spray Chlorantraniliprole 18.5 SC @ 0.3 ml/L or Flubendiamide 39.35 SC @ 0.2 ml/L at the first sign of flowering/podding.
Pod Fly (Melanagromyza chalcosoma): Maggots feed inside the pod on the seed surface, causing direct grain loss without visible outer holes.
Management: Spray systemic insecticides like Dimethoate 30 EC @ 2 ml/L during pod formation.
Major Diseases
Fusarium Wilt (Fusarium udum): Causes gradual or sudden wilting of the plant; characterized by a black streak under the bark of the root/stem.
Management: Adopt a 3-year crop rotation; use disease-resistant varieties; enforce the Trichoderma seed treatment rule.
Phytophthora Blight: Appears as brown-to-black lesions on stems, causing them to break.
Management: Avoid waterlogging; spray Metalaxyl + Mancozeb @ 2 g/L if symptoms appear during heavy monsoon spells.
8. Harvesting, Threshing & Storage
Harvesting Index: Harvest the crop when 75% to 80% of the pods turn brown, dry, and produce a rattling sound when shaken. Cut the plants from the base using sickles.
Drying: Bundle the harvested stalks and stack them upright in the threshing yard for 7–10 days to dry completely under the sun.
Threshing: Separate the grains by beating the dried bundles against a hard surface, using mechanical pulse threshers, or trampling under tractor wheels.
Moisture for Storage: Sun-dry the cleaned seeds until the moisture content drops strictly to 10% to 11%. Store in clean, gunny bags lined with plastic or air-tight bins to prevent storage pests like the pulse beetle (Callosobruchus maculatus).
उन्नत कृषि पद्धतियाँ: वामन अरहर (VAMAN PIGEON PEA)
1. जलवायु और मिट्टी की आवश्यकताएँ
जलवायु: अरहर मुख्य रूप से उष्ण और उप-उष्णकटिबंधीय (Tropical & Subtropical) जलवायु की फसल है। शुरुआती वानस्पतिक विकास के दौरान गर्म जलवायु (26°C से 30°C) अधिक अनुकूल रहती है और यह उच्च तापमान को अच्छी तरह सहन कर सकती है। हालाँकि, फूल आने और फलियाँ (Pods) बनते समय यह पाले (Frost) के प्रति अत्यंत संवेदनशील होती है।
मिट्टी का प्रकार: गहरी, अच्छी जल निकासी वाली बलुई दोमट से मध्यम काली चीकनी मिट्टी (Sandy loam to Clay loam) सबसे आदर्श मानी जाती है। अच्छी आंतरिक जल निकासी वाली उपजाऊ काली मिट्टी में यह फसल उत्कृष्ट प्रदर्शन करती है। पानी भराव वाले निचले खेतों का चयन न करें, क्योंकि अत्यधिक नमी के कारण फसल में 'जड़ सड़न' (Root rot) और 'उखटा रोग' (Wilt) आने की आशंका बहुत बढ़ जाती है।
मिट्टी का pH: मिट्टी का pH मान 6.5 से 7.5 के बीच होना चाहिए। यह हल्की लवणता को सहन कर सकती है, लेकिन अत्यधिक अम्लीय (Acidic) या क्षारीय (Alkaline) मिट्टी में इसका विकास रुक जाता है।
2. फसल का मौसम और किस्म की विशेषता
अरहर की किस्मों को सामान्य तौर पर उनकी पकने की अवधि के आधार पर वर्गीकृत किया जाता है:
बहुत जल्दी / कम अवधि की किस्म (100–120 दिन): यह किस्म सघन फसल चक्र (जैसे अरहर-गेहूँ चक्र) के लिए उत्तम है। वामन (Vaman) जैसी कम अवधि की किस्म का वानस्पतिक विकास सीमित और छोटा होता है, जिसकी ऊँचाई अमूमन 2.5 से 3 फीट ही रहती है।
मध्यम अवधि की किस्म (140–180 दिन): वर्षा आधारित व्यावसायिक खेती और अंतःफसलीय खेती (Intercropping) के लिए इन किस्मों को अधिक पसंद किया जाता है।
लंबी अवधि की किस्म (180 दिन से अधिक): पारंपरिक मिश्रित खेती प्रणालियों के लिए अनुकूल है।
3. खेत की तैयारी और बुवाई
खेत की तैयारी: गर्मियों में डिस्क प्लो (Disc Plough) से एक बार गहरी जुताई करें, इसके बाद 2-3 बार हैरो (Harrowing) चलाकर मिट्टी को भुरभुरी (Fine Tilth) बना लें। खेत की तैयारी के समय ही अच्छी तरह सड़ी हुई जैविक खादों को मिट्टी में मिला दें।
बीज की मात्रा (Seed Rate):
वामन / बौनी (Dwarf) किस्मों के लिए: प्रति हेक्टेयर 15 से 17 किलोग्राम बीज की आवश्यकता होती है (चूँकि पौधों का आकार छोटा होने के कारण प्रति हेक्टेयर पौधों की संख्या अधिक रखनी पड़ती है)।
मध्यम और लंबी अवधि की किस्मों के लिए: प्रति हेक्टेयर 12 से 15 किलोग्राम बीज।
बीज उपचार (Seed Treatment – अत्यंत महत्वपूर्ण चरण):
सबसे पहले, बीज जनित कवक (फंगस) रोगों से बचाव के लिए बीजों को थिरम या कैप्टान @ 2–3 ग्राम/किग्रा बीज की दर से उपचारित करें।
इसके बाद, उखटा रोग (Wilt) के खिलाफ जैविक संरक्षण के लिए ट्राइकोडरमा विरिडी @ 4–5 ग्राम/किग्रा बीज की दर से उपचारित करें।
अंत में, हवा से नाइट्रोजन का प्राकृतिक स्थिरीकरण बढ़ाने और मिट्टी में फास्फोरस को घुलनशील बनाने के लिए विशिष्ट राइजोबियम (Rhizobium) कल्चर और PSB (फास्फेट सोलबिलाइजिंग बैक्टीरिया) @ 20–25 ग्राम/किग्रा बीज की दर से लगाकर छाया में सुखाएँ और बुवाई करें।
बुवाई की दूरी (Spacing):
वामन / बौनी किस्मों के लिए: कतार से कतार की दूरी 45 सेमी और पौधे से पौधे की दूरी 10 सेमी (45 X 10 सेमी) या 50 X 15 सेमी रखें।
मध्यम/लंबी अवधि की किस्मों के लिए: 60 X 20 सेमी से 90 X 25 सेमी (शाखाओं के विकास के लिए अधिक स्थान आवश्यक है)।
4. पोषक तत्व प्रबंधन (खाद एवं उर्वरक)
अरहर एक दलहनी फसल होने के कारण नाइट्रोजन की अधिकांश आवश्यकता अपनी जड़ों की ग्रंथियों (Root Nodules) द्वारा खुद पूरी कर लेती है, फिर भी शुरुआती विकास के लिए आधार खाद (Basal Application) देने से काफी अच्छा लाभ होता है:
जैविक खाद: अंतिम जुताई के समय प्रति हेक्टेयर 5-10 टन अच्छी तरह सड़ी हुई गोबर की खाद (FYM) खेत में डालें।
रासायनिक उर्वरक (NPK):
नाइट्रोजन (N): 20–25 किग्रा/हेक्टेयर (शुरुआती स्टार्टर खुराक)
फास्फोरस ($P_2O_5$): 50–60 किग्रा/हेक्टेयर (जड़ों के विकास और ग्रंथियों के निर्माण के लिए अति महत्वपूर्ण)
पोटैशियम ($K_2O$): 20–30 किग्रा/हेक्टेयर
सल्फर/गंधक (S): 20 किग्रा/हेक्टेयर (दानों में प्रोटीन की मात्रा और वजन बढ़ाता है)
उर्वरक देने की विधि: बुवाई के समय ही NPK + सल्फर की पूरी मात्रा को बीज से 4-5 सेमी नीचे या बगल में ओड़कर (Basal Placement) दें।
5. जल प्रबंधन (सिंचाई)
अरहर अपनी गहरी जड़ों के कारण सूखे के प्रति अच्छी प्रतिरोधक क्षमता (Drought Tolerance) रखती है, फिर भी सही समय पर नमी बनाए रखने से उत्पादन स्थिर और अधिक मिलता है:
जल निकासी: खेत में पानी जमा न हो, इसके लिए जल निकासी नालियाँ साफ रखें। मात्र 2-3 दिन पानी भरा रहने से भी फसल में फाइटोफ्थोरा झुलसा (Phytophthora Blight) रोग आ सकता है, जो पूरी फसल को नष्ट कर सकता है।
सिंचाई के क्रांतिक चरण: यदि वर्षा न हो या मानसून खिंच जाए, तो निम्नलिखित अवस्थाओं में सिंचाई करना अनिवार्य है:
फूल आने की शुरुआती अवस्था
फलियाँ बनने / दानों में भराव की अवस्था
शुरुआती वानस्पतिक वृद्धि के दौरान अत्यधिक सिंचाई करने से बचें, क्योंकि इससे पौधे का अनावश्यक वानस्पतिक विकास बढ़ जाता है और फूल कम आते हैं।
6. खरपतवार और निराई-गुड़ाई
अरहर का शुरुआती विकास (पहले 45-60 दिन) काफी धीमा होता है, जिससे इस समय यह खरपतवारों के साथ कड़ा मुकाबला नहीं कर पाती।
यांत्रिक नियंत्रण: बुवाई के पहले 60 दिनों तक खेत को खरपतवार मुक्त रखें। इसके लिए बुवाई के 25–30 दिनों बाद और 45–50 दिनों बाद, इस तरह दो बार हाथ से निराई-गुड़ाई (Hand Weeding/Hoeing) करें।
रासायनिक नियंत्रण: बुवाई के 2 दिनों के भीतर (खरपतवार उगने से पहले) पेन्डीमेथालीन 30 EC (Pendimethalin) @ 1.0 किग्रा सक्रिय तत्व/हेक्टेयर को 500 लीटर पानी में घोलकर प्रति हेक्टेयर की दर से छिड़काव करें।
7. फसल सुरक्षा (कीट एवं रोग प्रबंधन)
प्रमुख हानिकारक कीट
फली छेदक इल्ली / हरी इल्ली (Helicoverpa armigera): यह अरहर का सबसे विनाशक कीट है। इसके लार्वा पत्तियाँ, फूल खाते हैं और फलियों में छेद करके अंदर बढ़ रहे दानों को खा जाते हैं।
नियंत्रण: निगरानी के लिए प्रति हेक्टेयर 5 फेरोमोन ट्रैप (Pheromone Traps) लगाएँ। फूल आने की शुरुआत में या फलियाँ दिखने के प्रथम लक्षण पर क्लोरेन्ट्रानिलिप्रोल 18.5 SC @ 0.3 मिली/लीटर या फ्लुबेन्डामाइड 39.35 SC @ 0.2 मिली/लीटर पानी में मिलाकर छिड़काव करें।
फली की मक्खी (Pod Fly): इस मक्खी के मैगट (छोटे लार्वा) फली के अंदर रहकर दाने की सतह को कुरेदकर खाते हैं, जिससे बाहर कोई छेद नहीं दिखता लेकिन अंदर दानों को सीधा नुकसान होता है।
नियंत्रण: फलियाँ बनने के समय प्रणालीगत कीटनाशक जैसे डायमेथोएट 30 EC @ 2 मिली/लीटर पानी में मिलाकर छिड़काव करें।
प्रमुख रोग
फ्यूजैरियम उखटा रोग / सुकारो (Fusarium udum): इस रोग में पौधा धीरे-धीरे या अचानक सूख जाता है। रोगी पौधे की जड़ या तने की छाल उखाड़कर देखने पर अंदर काली धारियाँ (Black Streak) दिखाई देती हैं।
नियंत्रण: 3 वर्ष का फसल चक्र अपनाएँ; रोग प्रतिरोधी किस्में बोएँ और बुवाई के समय ट्राइकोडरमा का उपचार अवश्य दें।
फाइटोफ्थोरा झुलसा रोग (Phytophthora Blight): तने पर कथ्थई से काले रंग के धब्बे पड़ते हैं, जिसके कारण तना वहाँ से कमजोर होकर टूट जाता है।
नियंत्रण: खेत में पानी जमा न होने दें; भारी मानसून के दौरान लक्षण दिखने पर मेटालेक्सिल + मैन्कोज़ेब @ 2 ग्राम/लीटर पानी में घोलकर छिड़काव करें।
8. कटाई, मड़ाई (Threshing) और भंडारण
कटाई का सही समय: जब खेत में 75% से 80% फलियाँ पककर कथ्थई/सूखी हो जाएँ और हिलाने पर अंदर दानों के खनकने की आवाज आए, तब हंसिए से पौधों को जमीन की सतह से काटकर कटाई करें।
सुखाना (Drying): काटे गए पौधों के बंडल बनाकर खलिहान (Threshing Yard) में 7-10 दिनों तक धूप में अच्छी तरह सूखने दें।
मड़ाई (Threshing): सूखे हुए बंडलों को लकड़ी से पीटकर, दलहन के विशेष मैकेनिकल थ्रेशर द्वारा या ट्रैक्टर के टायर चलाकर दानों को अलग किया जा सकता है।
भंडारण के लिए नमी: साफ किए गए दानों को धूप में तब तक सुखाएँ जब तक कि नमी का प्रतिशत घटकर 10% से 11% न हो जाए। भंडारण के कीटों (जैसे पल्स बीटल) से बचाव के लिए अंदर प्लास्टिक लाइनिंग वाली बोरियों या हवाबाँध कोठियों/बीन का उपयोग करें।
उन्नत कृषि पद्धतियाँ: વામન તુવેર (VAMAN PIGEON PEA)
વામન (Vaman) એ તુવેરની એક આગવી, વહેલી પાકતી અને નીચી (Dwarf) જાત છે. તેની ઉત્પાદન ક્ષમતાનો મહત્તમ લાભ લેવા માટે નીચે મુજબની વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી છે:
૧. આબોહવા અને જમીનની જરૂરિયાતો
આબોહવા: તુવેર એ મુખ્યત્વે ઉષ્ણ અને ઉપ-ઉષ્ણ કટિબંધ (Tropical & Subtropical) નો પાક છે. શરૂઆતની વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ દરમિયાન ગરમ આબોહવા (26°C થી 30°C) વધુ અનુકૂળ રહે છે અને તે ઊંચા તાપમાનને સારી રીતે સહન કરી શકે છે. જો કે, ફૂલ આવવાના અને શિંગો (Pods) બેસવાના સમયે તે હિમ (Frost) પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે.
જમીનનો પ્રકાર: ઊંડી, સારા નિતારવાળી ગોરાડુથી મધ્યમ કાળી ચીકણી જમીન (Sandy loam to Clay loam) સૌથી આદર્શ ગણાય છે. સારી આંતરિક જળ નિકાસ ધરાવતી ફળદ્રુપ કાળી જમીનમાં આ પાક ઉત્તમ દેખાવ કરે છે. પાણી ભરાઈ રહે તેવા નીચાણવાળા ખેતરો પસંદ ન કરવા, કારણ કે વધુ પડતા ભેજને કારણે પાકમાં 'મૂળનો સડો' (Root rot) અને 'સુકારો' (Wilt) આવવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે.
જમીનનો pH: જમીનનો pH આંક 6.5 થી 7.5 ની વચ્ચે હોવો જોઈએ. તે સામાન્ય ક્ષારતા સહન કરી શકે છે પરંતુ વધુ પડતી એસિડિક (Acidic) કે અલ્કલાઇન (Alkaline) જમીનમાં તેનો વિકાસ અટકી જાય છે.
૨. પાકની ઋતુઓ અને જાતની વિશેષતા
તુવેરની જાતોને સામાન્ય રીતે તેની પાકવાની અવધિના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
ખૂબ વહેલી / ટૂંકી અવધિની જાત (100–120 દિવસ): આ જાત સઘન પાક ફેરબદલી (દા.ત. તુવેર-ઘઉં ચક્ર) માટે ઉત્તમ છે. વામન (Vaman) જેવી ટૂંકી અવધિની જાત મર્યાદિત અને ટૂંકો વાનસ્પતિક વિકાસ ધરાવે છે, જેની ઊંચાઈ અંદાજે 2.5 થી 3 ફૂટ જેટલી જ રહે છે.
મધ્યમ અવધિની જાત (140–180 દિવસ): ચોમાસુ આધારિત વ્યાપારી ખેતી અને આંતરપાક પદ્ધતિ (Intercropping) માટે આ જાતો વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે.
લાંબી અવધિની જાત (180 દિવસથી વધુ): પરંપરાગત મિશ્ર પાક પદ્ધતિ માટે અનુકૂળ છે.
૩. ખેત તૈયારી અને વાવણી
ખેત તૈયારી: ઉનાળામાં ડિસ્ક પ્લો (Disc Plough) વડે એકવાર ઊંડી ખેડ કરવી, ત્યારબાદ 2–3 વખત કરબ (Harrowing) ચલાવી માટીને ભરભરી (Fine Tilth) બનાવી લેવી. ખેત તૈયારી વખતે જ સારી રીતે સડેલા સેન્દ્રિય ખાતરોને જમીનમાં બરાબર ભેળવી દો.
બીજનો દર (Seed Rate):
વામન / નીચી (Dwarf) જાતો માટે: પ્રતિ હેક્ટર 16 થી 18 કિલોગ્રામ બીજની જરૂર પડે છે (કારણ કે છોડનું કદ નાનું હોવાથી પ્રતિ હેક્ટર છોડની સંખ્યા વધુ રાખવી પડે છે).
મધ્યમ અને લાંબી અવધિની જાતો માટે: પ્રતિ હેક્ટર 14 થી 16 કિલોગ્રામ બીજ.
બીજ માવજત (Seed Treatment – અત્યંત મહત્વનો તબક્કો):
સૌપ્રથમ, બીજ જન્ય ફૂગના રોગોથી બચવા માટે બીજને થિરામ અથવા કેપ્ટાન @ 2–3 ગ્રામ/કિલો બીજ દીઠ પટ (ઉપચારિત) આપો.
ત્યારબાદ, સુકારા (Wilt) ના રોગ સામે જૈવિક રક્ષણ મેળવવા માટે ટ્રાઇકોડર્મા વિરીડી @ 4–5 ગ્રામ/કિલો બીજ દીઠ આપો.
છેલ્લે, હવામાંથી નાઇટ્રોજનનું કુદરતી સ્થિરીકરણ વધારવા અને જમીનમાં સ્ફુર ઓગળવાની પ્રક્રિયા ઝડપી કરવા માટે ચોક્કસ રાઇઝોબિયમ (Rhizobium) કલ્ચર અને PSB (ફોસ્ફેટ સોલ્યુબિલાઇઝિંગ બેક્ટેરિયા) @ 20–25 ગ્રામ/કિલો બીજ દીઠ લગાવીને છાંયડે સૂકવી વાવણી કરવી.
વાવણી અંતર (Spacing):
વામન / નીચી જાતો માટે: બે હાર વચ્ચે 45 સેમી અને બે છોડ વચ્ચે 10 સેમી (45 X 10 સેમી) અથવા 50 X 15 સેમી.
મધ્યમ/લાંબી અવધિની જાતો માટે: 60 X 20 સેમી થી 90 X 25 સેમી (શાખાઓના વિકાસ માટે વધુ જગ્યા જરૂરી છે).
૪. પોષક તત્વો વ્યવસ્થાપન (ખાતર વ્યવસ્થા)
તુવેર કઠોળ વર્ગનો પાક હોવાથી નાઇટ્રોજનની મોટાભાગની જરૂરિયાત મૂળની ગંડિકાઓ (Root Nodules) દ્વારા જાતે પૂરી કરે છે, છતાં શરૂઆતના વિકાસ માટે પાયાના ખાતરો (Basal Application) આપવાથી ઘણો સારો ફાયદો થાય છે:
સેન્દ્રિય ખાતર: અંતિમ ખેડ વખતે પ્રતિ હેક્ટર 5–10 ટન સારી રીતે સડેલું છાણિયું ખાતર (FYM) ખેતરમાં નાખવું.
રાસાયણિક ખાતરો (NPK):
નાઇટ્રોજન (N): 20–25 કિગ્રા/હેક્ટર (શરૂઆતનો સ્ટાર્ટર ડોઝ)
ફોસ્ફરસ ($P_2O_5$): 50–60 કિગ્રા/હેક્ટર (મૂળના વિકાસ અને ગંડિકાઓના નિર્માણ માટે અતિ મહત્વનું)
પોટાશ ($K_2O$): 20–30 કિગ્રા/હેક્ટર
સલ્ફર/ગંધક (S): 20 કિગ્રા/હેક્ટર (દાણામાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ અને વજન વધારે છે)
ખાતર આપવાની પદ્ધતિ: વાવણી સમયે જ NPK + સલ્ફરનો સંપૂર્ણ ડોઝ પાયાના ખાતર તરીકે બીજથી 4–5 સેમી નીચે અથવા બાજુમાં ઓરીને (Basal Placement) આપવો.
૫. પિયત વ્યવસ્થાપન (સિંચાઈ)
તુવેર તેના ઊંડા સોટી મૂળને કારણે દુષ્કાળ સામે સારી પ્રતિકારક શક્તિ (Drought Tolerance) ધરાવે છે, છતાં યોગ્ય સમયે ભેજ જાળવી રાખવાથી ઉત્પાદન સ્થિર અને વધુ મળે છે:
જળ નિકાલ: ખેતરમાં પાણી ભરાઈ ન રહે તે માટે નિકાસ નાલીઓ સાફ રાખવી. માત્ર ૨-૩ દિવસ પાણી ભરાઈ રહેવાથી પણ પાકમાં ફાઇટોપ્થોરા સુકારો (Phytophthora Blight) આવી શકે છે જે આખા પાકને નષ્ટ કરી શકે છે.
પિયતના કટોકટીના તબક્કા: જો વરસાદ ખેંચાય, તો નીચેની અવસ્થાઓમાં પિયત આપવું ફરજિયાત છે:
ફૂલ આવવાની શરૂઆતની અવસ્થા
શિંગો બેસવાની / દાણા ભરાવવાની અવસ્થા
શરૂઆતની વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ દરમિયાન વધુ પડતું પિયત આપવાનું ટાળો, કારણ કે તેનાથી છોડનો નકામો વાનસ્પતિક વિકાસ વધે છે અને ફૂલ ઓછા બેસે છે.
૬. નીંદણ અને આંતરખેડ
તુવેરનો શરૂઆતનો વિકાસ (પહેલા 45-60 દિવસ) ઘણો ધીમો હોય છે, જેથી આ સમયે તે નીંદણ સામે કડી સ્પર્ધા કરી શકતો નથી.
યાંત્રિક નિયંત્રણ: વાવણી પછીના પહેલા ૬૦ દિવસ ખેતરને નીંદણમુક્ત રાખવું. આ માટે વાવણી પછી 25–30 દિવસે અને 45–50 દિવસે એમ બે વાર હાથથી નિંદામણ/આંતરખેડ (Hand Weeding/Hoeing) કરવી.
રાસાયણિક નિયંત્રણ: વાવણી કર્યા પછી ૨ દિવસની અંદર (નીંદણ ઉગતા પહેલા) પેન્ડીમેથાલીન 30 EC (Pendimethalin) @ 1.0 કિગ્રા સક્રિય તત્વ/હેક્ટર ને 500 લીટર પાણીમાં ઓગાળી પ્રતિ હેક્ટરે છંટકાવ કરવો.
૭. પાક સંરક્ષણ (જીવાત અને રોગ નિયંત્રણ)
મુખ્ય નુકસાનકારક જીવાતો
લીલી ઇયળ / શિંગો કોરી ખાનાર ઇયળ (Helicoverpa armigera): આ તુવેરની સૌથી વિનાશક જીવાત છે. તેના લાર્વા પાંદડા, ફૂલ ખાય છે અને શિંગોમાં કાણા પાડી અંદરના દાણા ખાઈ જાય છે.
નિયંત્રણ: નિરીક્ષણ માટે હેક્ટરે 5 ફેરોમોન ટ્રેપ (Pheromone Traps) ગોઠવો. ફૂલ આવવાની શરૂઆતે અથવા શિંગો બેસવાના પ્રથમ ચિહ્ને ક્લોરેન્ટ્રાનિલીપ્રોલ 18.5 SC @ 0.3 મિલી/લીટર અથવા ફ્લુબેન્ડામાઇડ 39.35 SC @ 0.2 મિલી/લીટર પાણીમાં મેળવી છંટકાવ કરવો.
શિંગોની માખી (Pod Fly): આ માખીના મેગટ (નાના લાર્વા) શિંગની અંદર રહીને દાણાની સપાટી કોરી ખાય છે, જેથી બહાર કોઈ કાણું દેખાતું નથી પણ અંદર દાણાને સીધું નુકસાન થાય છે.
નિયંત્રણ: શિંગો બેસવાના સમયે પ્રણાલીગત કીટનાશક જેમ કે ડાયમેથોએટ 30 EC @ 2 મિલી/લીટર પાણીમાં મેળવી છંટકાવ કરવો.
મુખ્ય રોગો
ફ્યુઝેરિયમ સુકારો (Fusarium udum): આ રોગમાં છોડ ધીમે-ધીમે અથવા અચાનક સુકાઈ જાય છે. રોગિષ્ઠ છોડના મૂળ કે થડની છાલ ઉખેડીને જોતાં અંદર કાળી ધારાઓ (Black Streak) જોવા મળે છે.
નિયંત્રણ: ૩ વર્ષની પાક ફેરબદલી અપનાવવી; રોગ પ્રતિકારક જાતો વાવવી અને વાવણી વખતે ટ્રાઇકોડર્મા નો પટ અવશ્ય આપવો.
ફાઇટોપ્થોરા સુકારો (Phytophthora Blight): થડ પર કથ્થઈથી કાળા રંગના ધબ્બા પડે છે, જેના કારણે થડ ત્યાંથી નબળું પડીને તૂટી જાય છે.
નિયંત્રણ: ખેતરમાં પાણી ભરાવા ન દેવું; ભારે ચોમાસા દરમિયાન રોગના લક્ષણો જણાય તો મેટાલેક્સિલ + મેન્કોઝેબ @ 2 ગ્રામ/લીટર પાણીમાં ઓગાળી છંટકાવ કરવો.
૮. કાપણી, થ્રેસિંગ (મડાઈ) અને સંગ્રહ
કાપણીનો સાચો સમય: જ્યારે ખેતરમાં 75% થી 80% શિંગો પાકીને કથ્થઈ/સૂકી થઈ જાય અને હલાવવાથી અંદર દાણાનો ખખડવાનો અવાજ આવે, ત્યારે દાતરડા વડે છોડને જમીન સરખો કાપી લણણી કરવી.
સુકવણી (Drying): કાપેલા છોડના ભારા બાંધીને ખળામાં (Threshing Yard) 7-10 દિવસ સુધી સૂર્યપ્રકાશમાં બરાબર સૂકાવા દો.
થ્રેસિંગ (દાણા છૂટા કરવા): સૂકાયેલા ભારાને લાકડી વડે ઝૂડીને, કઠોળ માટેના ખાસ મેકેનિકલ થ્રેસર વડે અથવા ટ્રેક્ટરના વ્હીલ ફેરવીને દાણા છૂટા પાડી શકાય છે.
સંગ્રહ માટે ભેજનું પ્રમાણ: સાફ કરેલા દાણાને સૂર્યપ્રકાશમાં ત્યાં સુધી સૂકવો જ્યાં સુધી તેમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટીને 10% થી 11% ન થઈ જાય. સંગ્રહખોરીની જીવાતો (જેમ કે સ્ટોર્ડ પલ્સ બીટલ) થી બચવા માટે અંદર પ્લાસ્ટિક લાઇનિંગવાળા કોથળા અથવા હવાચુસ્ત કોઠીઓ/બીનનો ઉપયોગ કરવો.
⚖️ ⚖️ Disclaimer in Multiple Languages
English
The Package of Practices provided here is based on recommended agricultural guidelines and best practices. Crop performance depends on several external factors including weather conditions, soil fertility, irrigation availability, pest and disease incidence, and unforeseen natural events such as drought, flood, or other disasters. The seed company shall not be held responsible or liable for any loss, damage, or reduced yield arising from such uncontrollable factors. Farmers are advised to adopt practices as per local conditions and consult agricultural experts where necessary.
हिन्दी (Hindi)
यह पैकेज ऑफ प्रैक्टिसेस अनुशंसित कृषि दिशानिर्देशों और सर्वोत्तम प्रथाओं पर आधारित है। फसल का प्रदर्शन मौसम की स्थिति, मिट्टी की उर्वरता, सिंचाई की उपलब्धता, कीट एवं रोग का प्रकोप तथा सूखा, बाढ़ या अन्य प्राकृतिक आपदाओं जैसे अप्रत्याशित कारणों पर निर्भर करता है। इन अनियंत्रित कारकों के कारण किसी भी प्रकार की हानि, नुकसान या कम उपज के लिए बीज कंपनी जिम्मेदार नहीं होगी। किसानों को स्थानीय परिस्थितियों के अनुसार प्रथाओं को अपनाने और कृषि विशेषज्ञों से परामर्श करने की सलाह दी जाती है।
ગુજરાતી (Gujarati)
અહીં આપેલ પેકેજ ઑફ પ્રેક્ટિસીસ ભલામણ કરાયેલા કૃષિ માર્ગદર્શિકા અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ પર આધારિત છે. પાકનું ઉત્પાદન હવામાનની પરિસ્થિતિ, જમીનની ઉર્વરતા, સિંચાઈની ઉપલબ્ધતા, જીવાત અને રોગચાળો, તેમજ અનિશ્ચિત કુદરતી આફતો જેમ કે દુષ્કાળ, પૂરની પરિસ્થિતિ વગેરે પર નિર્ભર છે. આવા અનિયંત્રિત પરિબળોના કારણે થતી કોઈપણ નુકશાની, નુકસાન અથવા ઓછી ઉપજ માટે બીજ કંપની જવાબદાર નહીં હોય. ખેડૂતોને સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પદ્ધતિઓ અપનાવવા અને કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ લેવા વિનંતી છે.
मराठी (Marathi)
येथे दिलेला पॅकेज ऑफ प्रॅक्टिसेस शिफारस केलेल्या कृषी मार्गदर्शक तत्त्वांवर आणि सर्वोत्तम पद्धतींवर आधारित आहे. पिकाचे उत्पादन हवामानाची परिस्थिती, मातीची सुपीकता, सिंचनाची उपलब्धता, कीड व रोगाचा प्रादुर्भाव तसेच दुष्काळ, पूर किंवा इतर नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या अनपेक्षित घटनांवर अवलंबून असते. अशा अनियंत्रित घटकांमुळे होणाऱ्या कोणत्याही तोटा, हानी किंवा कमी उत्पादनाबद्दल बीज कंपनी जबाबदार राहणार नाही. शेतकऱ्यांनी स्थानिक परिस्थितीनुसार पद्धती स्वीकाराव्यात आणि कृषी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
தமிழ் (Tamil)
இங்கு வழங்கப்படும் நடைமுறைகளின் தொகுப்பு பரிந்துரைக்கப்பட்ட வேளாண் வழிகாட்டுதல்கள் மற்றும் சிறந்த முறைகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. பயிரின் செயல்திறன் வானிலை நிலைமைகள், மண் வளம், பாசன வசதி, பூச்சி மற்றும் நோய் தாக்கம் மற்றும் வறட்சி, வெள்ளம் போன்ற இயற்கை பேரிடர்கள் போன்ற கட்டுப்படுத்த முடியாத காரணிகளின் மீது அமைகிறது. இப்படிப்பட்ட காரணிகளால் ஏற்படும் இழப்பு, சேதம் அல்லது குறைந்த விளைவுக்கு விதை நிறுவனம் பொறுப்பாகாது. விவசாயிகள் உள்ளூர் சூழ்நிலைகளுக்கு ஏற்ப நடைமுறைகளைத் தேர்வு செய்து, வேளாண் நிபுணர்களை அணுக அறிவுறுத்தப்படுகிறார்கள்.
తెలుగు (Telugu)
ఇక్కడ ఇచ్చిన ప్యాకేజీ ఆఫ్ ప్రాక్టీసులు సిఫార్సు చేసిన వ్యవసాయ మార్గదర్శకాలు మరియు ఉత్తమ పద్ధతుల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. పంట ఉత్పత్తి వాతావరణ పరిస్థితులు, నేల సారవంతం, నీటి లభ్యత, పురుగులు మరియు వ్యాధుల ప్రభావం, అలాగే ఎండబారడం, వరదలు లేదా ఇతర ప్రకృతి వైపరీత్యాలు వంటి నియంత్రించలేని అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇలాంటి కారణాల వల్ల కలిగే నష్టం, నష్టపరిహారం లేదా దిగుబడి తగ్గుదల కోసం విత్తన కంపెనీ బాధ్యత వహించదు. రైతులు స్థానిక పరిస్థితుల ప్రకారం పద్ధతులను అనుసరించి, వ్యవసాయ నిపుణులను సంప్రదించడం మంచిది.