SARDAR-99 BLACK GRAM
Erect plant habit with dense cluster pods, non-shattering pods, and bold uniform black grains. Strong resilience against powdery mildew.
Survey No. 294, Plot No. 1/12, Kalavad Road, Chhapra-360021, Ta. Lodhika, Dist. Rajkot (Guj.) India.
Customer Care: +91 94289 70514
Package of Practices – BLACK GRAM (Vigna mungo L.)
🌍 Climate & Soil
Climate: Thrives in hot and humid climates. It is more tolerant of heavy rains compared to Green Gram but still sensitive to waterlogging.
Temperature: Optimal growth occurs between 25-35ºC.
Soil: Best suited for well-drained loamy to heavy clay soils. It can grow in heavier soils better than Moong.
🌱 Botany
Crop Type: A short-duration leguminous pulse crop grown in Kharif and Summer.
Duration: Typically matures in 75–90 days (slightly longer than Green Gram).
Root System: Deep taproot system that improves soil structure and fixes nitrogen.
🌾 Sowing & Seed Rate
| Season | Sowing Window | Seed Rate |
|---|---|---|
| Kharif | June to July (Monsoon) | 12–15 kg/ha |
| Summer | February to March | 20–25 kg/ha |
Spacing: Row sowing at 30 cm apart; plant-to-plant distance of 10 cm.5
Seed Treatment: Treat with Thiram (2 g) + Carbendazim (1 g) per kg of seed. Inoculate with Rhizobium culture before sowing.
Depth: 3–5 cm.
🌿 Manures & Fertilizers
FYM: 5–10 MT/ha during land preparation.
Nitrogen (N): 20 kg/ha (Basal).
Phosphorus (P): 40 kg/ha (Basal).
Sulphur: 20 kg/ha (Highly recommended for pulse quality).
💧 Irrigation Schedule
Kharif: Generally rainfed, but requires drainage.
Summer: Needs 4–6 irrigations every 10–12 days.
Critical Stage: Flower initiation and pod filling stage.
🛡️ Plant Protection
Pests:
Aphids/Whitefly: Control with Dimethoate 0.03% (protects against Yellow Mosaic Virus).
Hairy Caterpillar: Use Quinalphos 25 EC.
Diseases:
Yellow Mosaic Virus (YMV): Grow resistant varieties; control whiteflies.
Cercospora Leaf Spot: Spray Mancozeb @ 2g/L.
🧺 Harvesting & Yield
Maturity: When 80–90% of pods turn black and leaves begin to shed.
Method: Whole plant is uprooted or cut with a sickle.
पैकेज ऑफ प्रैक्टिसेस – उरद (Vigna mungo L.)
🌍 जलवायु और मिट्टी
जलवायु: यह गर्म और आर्द्र जलवायु में अच्छी तरह से बढ़ता है। मूंग की तुलना में यह भारी बारिश के प्रति अधिक सहनशील है, लेकिन जलभराव (waterlogging) के प्रति संवेदनशील है।
तापमान: इष्टतम वृद्धि के लिए 25-35°C का तापमान सबसे अच्छा है।
मिट्टी: अच्छी जल निकासी वाली दोमट से लेकर भारी चिकनी मिट्टी इसके लिए सबसे उपयुक्त है। यह मूंग की तुलना में भारी मिट्टी में बेहतर तरीके से विकसित हो सकता है।
🌱 वनस्पति विज्ञान (Botany)
फसल का प्रकार: यह खरीफ और ग्रीष्म ऋतु में उगाई जाने वाली कम अवधि वाली फलीदार दलहन फसल है।
अवधि: आमतौर पर 75-90 दिनों में पक जाती है (मूंग की तुलना में थोड़ा अधिक समय लेती है)।
जड़ प्रणाली: इसमें गहरी मूसला जड़ (taproot) प्रणाली होती है जो मिट्टी की संरचना में सुधार करती है और नाइट्रोजन स्थिरीकरण (nitrogen fixation) करती है।
🌾 बुवाई और बीज दर
| सीजन | बुवाई का समय | बीज दर |
|---|---|---|
| खरीफ | जून से जुलाई (मानसून) | 12-15 किग्रा/हेक्टेयर |
| ग्रीष्म | फरवरी से मार्च | 20-25 किग्रा/हेक्टेयर |
दूरी (Spacing): कतार से कतार की दूरी 30 सेमी और पौधे से पौधे की दूरी 10 सेमी रखें।
बीज उपचार: थिरम (2 ग्राम) + कार्बेन्डाजिम (1 ग्राम) प्रति किलो बीज के हिसाब से उपचारित करें। बुवाई से पहले राइजोबियम कल्चर से भी उपचारित करें।
गहराई: 3-5 सेमी।
🌿 खाद और उर्वरक
गोबर की खाद (FYM): खेत की तैयारी के दौरान 5-10 मीट्रिक टन/हेक्टेयर।
नाइट्रोजन (N): 20 किग्रा/हेक्टेयर (आधार खुराक/Basal)।
फास्फोरस (P): 40 किग्रा/हेक्टेयर (आधार खुराक)।
सल्फर: 20 किग्रा/हेक्टेयर (दाल की गुणवत्ता के लिए अत्यधिक अनुशंसित)।
💧 सिंचाई अनुसूची
खरीफ: आमतौर पर वर्षा आधारित, लेकिन जल निकासी की अच्छी व्यवस्था होनी चाहिए।
ग्रीष्म: हर 10-12 दिनों में 4-6 सिंचाई की आवश्यकता होती है।
क्रांतिक अवस्था (Critical Stage): फूल आने की शुरुआत और फलियों में दाना भरने की अवस्था।
🛡️ पौध संरक्षण
कीट:
एफिड्स/सफेद मक्खी: डाइमेथोएट 0.03% से नियंत्रित करें (यह पीला मोज़ेक वायरस से बचाता है)।
बालों वाली इल्ली (Hairy Caterpillar): क्विनालफॉस 25 ईसी (Quinalphos 25 EC) का उपयोग करें।
रोग:
पीला मोज़ेक वायरस (YMV): रोग प्रतिरोधी किस्में उगाएं और सफेद मक्खी को नियंत्रित करें।
सर्कस्पोरा पत्ती धब्बा (Cercospora Leaf Spot): मैनकोजेब @ 2 ग्राम/लीटर का छिड़काव करें।
🧺 कटाई और उपज
परिपक्वता: जब 80-90% फलियाँ काली हो जाएँ और पत्तियाँ झड़ना शुरू हो जाएँ।
विधि: पूरे पौधे को उखाड़ लिया जाता है या दरांती से काट लिया जाता है।
उपज: 800-1200 किग्रा/हेक्टेयर (प्रबंधन के आधार पर)।
પદ્ધતિઓનું પેકેજ – અડદ (Vigna mungo L.)
🌍 આબોહવા અને જમીન
આબોહવા: તે ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવામાં સારી રીતે ઉગે છે. મગની સરખામણીમાં તે ભારે વરસાદ સામે વધુ સહનશીલ છે, પરંતુ જમીનમાં પાણી ભરાઈ રહેવા (waterlogging) પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે.
તાપમાન: પાકના શ્રેષ્ઠ વિકાસ માટે ૨૫-૩૫°C તાપમાન સૌથી અનુકૂળ છે.
જમીન: સારી રીતે પાણી નિતારેલી ગોરાડુ (Loamy) થી લઈને ભારે કાળી ચીકણી જમીન આ પાક માટે સૌથી વધુ અનુકૂળ છે. તે મગની સરખામણીમાં ભારે જમીનમાં વધુ સારી રીતે થઈ શકે છે.
🌱 વનસ્પતિ વિજ્ઞાન (Botany)
પાકનો પ્રકાર: તે ખરીફ અને ઉનાળુ ઋતુમાં લેવામાં આવતો ટૂંકા ગાળાનો કઠોળ વર્ગનો પાક છે.
સમયગાળો: સામાન્ય રીતે ૭૫-૯૦ દિવસમાં તૈયાર થાય છે (મગ કરતા થોડો વધુ સમય લે છે).
મૂળ તંત્ર: તેમાં ઊંડા સોટી મૂળ હોય છે જે જમીનના બંધારણમાં સુધારો કરે છે અને નાઇટ્રોજનનું સ્થિરીકરણ (nitrogen fixation) કરે છે.
🌾 વાવણી અને બીજ દર
| ઋતુ | વાવણીનો સમય | બીજ દર (પ્રતિ હેક્ટર) |
|---|---|---|
| ખરીફ | જૂન થી જુલાઈ (ચોમાસું) | ૧૨-૧૫ કિગ્રા |
| ઉનાળુ | ફેબ્રુઆરી થી માર્ચ | ૨૦-૨૫ કિગ્રા |
અંતર (Spacing): બે હરોળ વચ્ચે ૩૦ સે.મી. અને બે છોડ વચ્ચે ૧૦ સે.મી. અંતર રાખવું.
બીજ માવજત: થીરામ (૨ ગ્રામ) + કાર્બેન્ડાઝીમ (૧ ગ્રામ) પ્રતિ કિલો બીજ દીઠ પટ આપવો. વાવણી પહેલા રાઇઝોબિયમ કલ્ચરની માવજત આપવી.
ઊંડાઈ: ૩-૫ સે.મી.
🌿 ખાતર અને ઉર્વરક
છાણિયું ખાતર (FYM): જમીનની તૈયારી વખતે ૫-૧૦ ટન/હેક્ટર નાખવું.
નાઇટ્રોજન (N): ૨૦ કિગ્રા/હેક્ટર (પાયાના ખાતર તરીકે).
ફોસ્ફરસ (P): ૪૦ કિગ્રા/હેક્ટર (પાયાના ખાતર તરીકે).
સલ્ફર: ૨૦ કિગ્રા/હેક્ટર (કઠોળની ગુણવત્તા માટે અત્યંત જરૂરી).
💧 પિયત વ્યવસ્થાપન
ખરીફ: સામાન્ય રીતે વરસાદ આધારિત, પરંતુ વધારાના પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
ઉનાળુ: જમીન મુજબ દર ૧૦-૧૨ દિવસે ૪-૬ પિયત આપવા.
કટોકટીની અવસ્થા: ફૂલ આવવાની શરૂઆત અને શિંગોમાં દાણા ભરાવાની અવસ્થાએ ભેજ જાળવવો જરૂરી છે.
🛡️ પાક સંરક્ષણ
જીવાતો:
સફેદ માખી/મોલો-મસી: ડાયમેથોએટ ૦.૦૩% થી નિયંત્રિત કરો (જે પીળા મોઝેક વાયરસ સામે રક્ષણ આપે છે).
કાતરા (Hairy Caterpillar): ક્વિનાલફોસ ૨૫ ઇસી (Quinalphos 25 EC) નો ઉપયોગ કરો.
રોગો:
પીળો મોઝેક વાયરસ (YMV): રોગ પ્રતિકારક જાતો વાવવી અને સફેદ માખીનું નિયંત્રણ કરવું.
સર્કસ્પોરા પાન ના ટપકા (Leaf Spot): મેન્કોઝેબ ૨ ગ્રામ/લિટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવો.
🧺 લણણી અને ઉતારો
પરિપક્વતા: જ્યારે ૮૦-૯૦% શિંગો કાળી પડી જાય અને પાન ખરવા લાગે ત્યારે.
પદ્ધતિ: આખો છોડ ઉખેડી લેવામાં આવે છે અથવા દાતરડાથી કાપણી કરવામાં આવે છે.
ઉતારો: વ્યવસ્થાપનના આધારે ૮૦૦-૧૨૦૦ કિગ્રા/હેક્ટર.
⚖️ ⚖️ Disclaimer in Multiple Languages
English
The Package of Practices provided here is based on recommended agricultural guidelines and best practices. Crop performance depends on several external factors including weather conditions, soil fertility, irrigation availability, pest and disease incidence, and unforeseen natural events such as drought, flood, or other disasters. The seed company shall not be held responsible or liable for any loss, damage, or reduced yield arising from such uncontrollable factors. Farmers are advised to adopt practices as per local conditions and consult agricultural experts where necessary.
हिन्दी (Hindi)
यह पैकेज ऑफ प्रैक्टिसेस अनुशंसित कृषि दिशानिर्देशों और सर्वोत्तम प्रथाओं पर आधारित है। फसल का प्रदर्शन मौसम की स्थिति, मिट्टी की उर्वरता, सिंचाई की उपलब्धता, कीट एवं रोग का प्रकोप तथा सूखा, बाढ़ या अन्य प्राकृतिक आपदाओं जैसे अप्रत्याशित कारणों पर निर्भर करता है। इन अनियंत्रित कारकों के कारण किसी भी प्रकार की हानि, नुकसान या कम उपज के लिए बीज कंपनी जिम्मेदार नहीं होगी। किसानों को स्थानीय परिस्थितियों के अनुसार प्रथाओं को अपनाने और कृषि विशेषज्ञों से परामर्श करने की सलाह दी जाती है।
ગુજરાતી (Gujarati)
અહીં આપેલ પેકેજ ઑફ પ્રેક્ટિસીસ ભલામણ કરાયેલા કૃષિ માર્ગદર્શિકા અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ પર આધારિત છે. પાકનું ઉત્પાદન હવામાનની પરિસ્થિતિ, જમીનની ઉર્વરતા, સિંચાઈની ઉપલબ્ધતા, જીવાત અને રોગચાળો, તેમજ અનિશ્ચિત કુદરતી આફતો જેમ કે દુષ્કાળ, પૂરની પરિસ્થિતિ વગેરે પર નિર્ભર છે. આવા અનિયંત્રિત પરિબળોના કારણે થતી કોઈપણ નુકશાની, નુકસાન અથવા ઓછી ઉપજ માટે બીજ કંપની જવાબદાર નહીં હોય. ખેડૂતોને સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પદ્ધતિઓ અપનાવવા અને કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ લેવા વિનંતી છે.
मराठी (Marathi)
येथे दिलेला पॅकेज ऑफ प्रॅक्टिसेस शिफारस केलेल्या कृषी मार्गदर्शक तत्त्वांवर आणि सर्वोत्तम पद्धतींवर आधारित आहे. पिकाचे उत्पादन हवामानाची परिस्थिती, मातीची सुपीकता, सिंचनाची उपलब्धता, कीड व रोगाचा प्रादुर्भाव तसेच दुष्काळ, पूर किंवा इतर नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या अनपेक्षित घटनांवर अवलंबून असते. अशा अनियंत्रित घटकांमुळे होणाऱ्या कोणत्याही तोटा, हानी किंवा कमी उत्पादनाबद्दल बीज कंपनी जबाबदार राहणार नाही. शेतकऱ्यांनी स्थानिक परिस्थितीनुसार पद्धती स्वीकाराव्यात आणि कृषी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
தமிழ் (Tamil)
இங்கு வழங்கப்படும் நடைமுறைகளின் தொகுப்பு பரிந்துரைக்கப்பட்ட வேளாண் வழிகாட்டுதல்கள் மற்றும் சிறந்த முறைகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. பயிரின் செயல்திறன் வானிலை நிலைமைகள், மண் வளம், பாசன வசதி, பூச்சி மற்றும் நோய் தாக்கம் மற்றும் வறட்சி, வெள்ளம் போன்ற இயற்கை பேரிடர்கள் போன்ற கட்டுப்படுத்த முடியாத காரணிகளின் மீது அமைகிறது. இப்படிப்பட்ட காரணிகளால் ஏற்படும் இழப்பு, சேதம் அல்லது குறைந்த விளைவுக்கு விதை நிறுவனம் பொறுப்பாகாது. விவசாயிகள் உள்ளூர் சூழ்நிலைகளுக்கு ஏற்ப நடைமுறைகளைத் தேர்வு செய்து, வேளாண் நிபுணர்களை அணுக அறிவுறுத்தப்படுகிறார்கள்.
తెలుగు (Telugu)
ఇక్కడ ఇచ్చిన ప్యాకేజీ ఆఫ్ ప్రాక్టీసులు సిఫార్సు చేసిన వ్యవసాయ మార్గదర్శకాలు మరియు ఉత్తమ పద్ధతుల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. పంట ఉత్పత్తి వాతావరణ పరిస్థితులు, నేల సారవంతం, నీటి లభ్యత, పురుగులు మరియు వ్యాధుల ప్రభావం, అలాగే ఎండబారడం, వరదలు లేదా ఇతర ప్రకృతి వైపరీత్యాలు వంటి నియంత్రించలేని అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇలాంటి కారణాల వల్ల కలిగే నష్టం, నష్టపరిహారం లేదా దిగుబడి తగ్గుదల కోసం విత్తన కంపెనీ బాధ్యత వహించదు. రైతులు స్థానిక పరిస్థితుల ప్రకారం పద్ధతులను అనుసరించి, వ్యవసాయ నిపుణులను సంప్రదించడం మంచిది.