RNA-3 GRAM (Chana)
Well-branched desi gram with high pod setting, uniform yellowish-brown seed coat, and strong fusarium wilt tolerance.
Survey No. 294, Plot No. 1/12, Kalavad Road, Chhapra-360021, Ta. Lodhika, Dist. Rajkot (Guj.) India.
Customer Care: +91 94289 70514
Package of Practices
1. Climate & Soil Requirements
Climate: Gram is primarily a rabi (winter) season crop. It thrives best in cool and dry weather. Excessive rainfall or high humidity during plant growth and grain filling can be harmful. The ideal temperature for germination is 20°C to 25°C.
Soil Type: Medium black soil, loam, or well-drained fertile soils are ideal. The soil pH should range between 6.0 and 7.5. Excessively heavy clay or waterlogged soils are not suitable for gram cultivation.
2. Crop Seasons (India)
Sowing Window: In India (especially Gujarat and central India), the optimum sowing time for gram is from mid-October to mid-November (October 15 to November 15). Timely sowing ensures healthy crop development.
3. Seed Rate & Sowing Management
Seed Rate:
Desi Gram (Small-seeded): 75 to 80 kg per hectare.
Kabuli Gram (Large-seeded): 100 to 110 kg per hectare.
Seed Treatment: Treat seeds with Carboxin or Thiram @ 2.5 to 3 g/kg of seed to protect against fungal diseases (Wilt). Inoculate seeds with Rhizobium Culture and PSB (Phosphate Solubilizing Bacteria) for effective nitrogen fixation.
Sowing Depth & Spacing: Maintain a row-to-row spacing of 30 to 40 cm and a plant-to-plant spacing of 10 cm in light to medium-irrigated fields. Sow seeds at a depth of 8 to 10 cm in a moist soil bed for uniform germination.
4. Land Preparation
Plough the field 1 to 2 times followed by planking to obtain a fine, well-leveled seedbed. Adequate soil moisture prior to sowing is essential.
5. Nutrient Management
Organic Matter: Apply 8 to 10 tonnes of well-rotted Farmyard Manure (FYM) during land preparation.
Chemical Fertilizers (NPK):
Nitrogen (N): 20 to 25 kg/ha
Phosphorus (P2O5): 50 to 60 kg/ha
Potash (K2O): 20 kg/ha (as required)
Sulfur (S): 20 kg/ha (to improve grain quality).
Application Schedule: Being a leguminous crop, gram requires less nitrogen and higher phosphorus. Apply 100% of Nitrogen, Phosphorus, and Sulfur as a basal dose at the time of sowing.
6. Water Management (Irrigation)
Gram is a low-water-requirement crop, but timely irrigations significantly boost yields:
Critical Stages:
Branching / Vegetative stage (30–35 days after sowing) – First Irrigation
Flowering and Pod formation stage (60–65 days after sowing) – Second Irrigation
Irrigation Method: Drip or sprinkler irrigation is ideal. Avoid waterlogging to prevent root rot; apply light irrigations.
7. Weed Control
Mechanical Control: Perform light weeding or hoeing twice at 25–30 days and 45 days after sowing to keep the soil loose and aerated.
Chemical Control: Apply pre-emergence herbicide Pendimethalin @ 2.5 L/ha within 2 to 3 days of sowing.
8. Crop Protection (Pests & Diseases)
Major Pests:
Gram Pod Borer (Helicoverpa armigera): The most destructive pest that damages tender shoots and developing grains.
Management: Spray Quinalphos 25 EC @ 2 ml/L or Emamectin Benzoate 5 SG @ 0.5 g/L of water. Use Pheromone Traps for monitoring.
Major Diseases:
Fusarium Wilt: Causes sudden wilting and drying of the plant.
Management: Ensure proper seed treatment and mix Trichoderma viride into the soil.
9. Harvesting & Storage
Harvesting Index: Harvest in the morning or evening when plants turn yellow, leaves shed, pods turn brown, and grains become hard.
Storage: Sun-dry the harvested produce thoroughly before separating the grains. Grain moisture content must be maintained below 10% to 12% for safe storage. Take necessary precautions against storage pests.
आरएनए 3 – चने के बीज (RNA-3 GRAM SEEDS)
पैकेज ऑफ प्रैक्टिसेस (Package of Practices)
1. जलवायु और मिट्टी की आवश्यकताएं
जलवायु: चना मुख्य रूप से रबी (सर्दियों) की फसल है। इसे ठंडा और शुष्क मौसम अनुकूल होता है। पौधे की वृद्धि और दाने भरते समय अत्यधिक बारिश या नमी नुकसानदायक साबित हो सकती है। अंकुरण के लिए आदर्श तापमान 20°C से 25°C है।
मिट्टी का प्रकार: मध्यम काली मिट्टी, दोमट या अच्छी उपजाऊ और जल निकासी वाली मिट्टी सबसे उत्तम है। मिट्टी का pH मान 6.0 से 7.5 होना चाहिए। अत्यधिक चिकनी या जलभराव वाली मिट्टी चने की फसल के लिए उपयुक्त नहीं है।
2. फसल के मौसम (भारत)
बुवाई का समय: भारत (विशेषकर गुजरात और मध्य भारत) में चने की बुवाई का सबसे अच्छा समय अक्टूबर के मध्य से नवंबर के मध्य (15 अक्टूबर से 15 नवंबर) तक है। समय पर बुवाई करने से फसल का विकास अच्छा होता है।
3. बीज दर और बुवाई प्रबंधन
बीज की मात्रा (Seed Rate):
देशी चना (छोटे दाने वाले): 75 से 80 किलोग्राम प्रति हेक्टेयर।
काबुली चना (बड़े दाने वाले): 100 से 110 किलोग्राम प्रति हेक्टेयर।
बीज उपचार (Seed Treatment): फफूंद जनित रोगों (उकठा/Wilt) से बचाव के लिए कार्बोक्सिन या थिरम @ 2.5 से 3 ग्राम/किग्रा बीज से उपचारित करें। नाइट्रोजन स्थिरीकरण के लिए राइजोबियम कल्चर (Rhizobium Culture) और PSB (फास्फोरस घुलनशील बैक्टीरिया) का उपचार अवश्य दें।
बुवाई की गहराई और दूरी: हल्की या मध्यम सिंचाई वाले खेत में कतार से कतार की दूरी 30 से 40 सेमी और पौधे से पौधे की दूरी 10 सेमी रखें। बीज को 8 से 10 सेमी गहरी नमी वाली सतह पर बोएं ताकि अंकुरण अच्छा हो।
4. खेत की तैयारी
मिट्टी को भुरभुरा और समतल करने के लिए 1 से 2 बार जुताई करके पाटा लगाएं। बुवाई से पहले खेत में पर्याप्त नमी होना अत्यंत आवश्यक है।
5. पोषक तत्व प्रबंधन (खाद एवं उर्वरक)
जैविक खाद: खेत की तैयारी के समय 8 से 10 टन अच्छी तरह सड़ी हुई गोबर की खाद (FYM) मिलाएं।
रासायनिक उर्वरक (NPK):
नाइट्रोजन (N): 20 से 25 किग्रा/हेक्टेयर
फास्फोरस (P2O5): 50 से 60 किग्रा/हेक्टेयर
पोटाश (K2O): 20 किग्रा/हेक्टेयर (आवश्यकतानुसार)
सल्फर (S): 20 किग्रा/हेक्टेयर (गुणवत्ता सुधारने के लिए)।
उर्वरक देने का समय: चना दलहनी फसल है इसलिए इसे नाइट्रोजन की कम और फास्फोरस की अधिक आवश्यकता होती है। 100% नाइट्रोजन, फास्फोरस और सल्फर को आधार खाद के रूप में (बुवाई के समय ही) मिट्टी में दे दें।
6. जल प्रबंधन (सिंचाई)
चना कम पानी चाहने वाली फसल है, लेकिन सही समय पर सिंचाई करने से पैदावार में भारी वृद्धि होती है:
क्रांतिक अवस्थाएं (Critical Stages):
शाखाएं निकलते समय (बुवाई के 30-35 दिन बाद) – पहली सिंचाई
फूल आने के समय और फली/घंघरी बनते समय (बुवाई के 60-65 दिन बाद) – दूसरी सिंचाई
सिंचाई विधि: टपक सिंचाई या फव्वारा विधि उत्तम है। अधिक पानी भरने से जड़ें सड़ सकती हैं, इसलिए हल्की सिंचाई करें।
7. खरपतवार नियंत्रण
यांत्रिक नियंत्रण: बुवाई के 25 से 30 दिन बाद और 45 दिन बाद दो बार हल्की गुड़ाई या निराई करें ताकि मिट्टी पोली रहे और जड़ों को हवा मिले।
रासायनिक नियंत्रण: बुवाई के 2 से 3 दिन के भीतर पेंडिमेथालिन @ 2.5 लीटर/हेक्टेयर की दर से प्री-इमर्जेंस छिड़काव करें।
8. फसल सुरक्षा (कीट एवं रोग)
प्रमुख कीट:
फली छेदक इयत्ता (Gram Pod Borer – Helicoverpa armigera): यह चने का सबसे खतरनाक कीट है जो कोपलों और दानों को खाता है।
नियंत्रण: क्विनालफास 25 EC @ 2 मिली/लीटर या एमामेक्टिन बेंजोएट 5 SG @ 0.5 ग्राम/लीटर पानी में मिलाकर छिड़काव करें। फेरोमोन ट्रैप (Pheromone Traps) का उपयोग करें।
प्रमुख रोग:
उकठा रोग/सड़न (Fusarium Wilt): पौधे अचानक सूख जाते हैं।
नियंत्रण: बीज उपचार अवश्य करें और ट्राइकोडरमा विरिडी को मिट्टी में मिलाएं।
9. कटाई और भंडारण
कटाई का समय: जब पौधे पीले हो जाएं, पत्तियां झड़ जाएं और फलियां (पॉड्स) भूरे रंग की हो जाएं तथा दाने कठोर हो जाएं, तब सुबह या शाम के समय फसल की कटाई करें।
भंडारण (Storage): कटाई के बाद फसल को धूप में अच्छी तरह सुखाकर दाने अलग कर लें। दानों में नमी की मात्रा 10% से 12% के भीतर होनी चाहिए। भंडारण के समय कीटों से सुरक्षा के लिए उचित सावधानी बरतें।
RNA- 3 ચણા બિયારણ (RNA-3 GRAM SEEDS)
પદ્ધતિઓનું પેકેજ (Package of Practices)
૧. આબોહવા અને જમીનની જરૂરિયાતો
આબોહવા: ચણા એ મુખ્યત્વે શિયાળુ (રબી) ઋતુનો પાક છે. તેને ઠંડુ અને સૂકું હવામાન અનુકૂળ આવે છે. છોડની વૃદ્ધિ અને દાણા ભરાતી વખતે વધુ પડતો વરસાદ કે ભેજ નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. અંકુરણ માટે આદર્શ તાપમાન ૨૦°C થી ૨५°C છે.
જમીનનો પ્રકાર: મધ્યમ કાળી જમીન, ગોરાડુ અથવા સારી ફળદ્રુપ અને નિતારવાળી જમીન સૌથી ઉત્તમ છે. જમીનનો pH આંક ૬.૦ થી ૭.૫ હોવો જોઈએ. વધુ પડતી ચીકણી કે પાણી ભરાઈ રહે તેવી જમીન ચણાના પાક માટે યોગ્ય નથી.
૨. પાકની ઋતુઓ (ભારત)
વાવણીનો સમય: ભારતમાં (ખાસ કરીને ગુજરાત અને મધ્ય ભારતમાં) ચણાની વાવણીનો શ્રેષ્ઠ સમય ઓક્ટોબરના મધ્યથી નવેમ્બરના મધ્ય (૧૫ ઓક્ટોબરથી ૧૫ નવેમ્બર) સુધીનો છે. સમયસર વાવણી કરવાથી પાકનો વિકાસ સારો થાય છે.
૩. બીજ દર અને વાવણી વ્યવસ્થાપન
બીજ દર (Seed Rate):
દેશી ચણા ( નાના દાણા): હેક્ટર દીઠ ૭૫ થી ૮૦ કિલોગ્રામ.
કાબુલી ચણા (बड़े दाने वाले): હેક્ટર દીઠ ૧૦૦ થી ૧૧૦ કિલોગ્રામ.
બીજ માવજત (Seed Treatment): ફૂગજન્ય રોગો (સૂકારો/Wilt) થી બચવા માટે કાર્બોક્સિન અથવા થિરામ @ ૨.૫ થી ૩ ગ્રામ/કિલો બીજની માવજત આપવી. નાઇટ્રોજન સ્થાપન માટે રાઈઝોબિયમ કલ્ચર (Rhizobium Culture) અને PSB (ફાસ્ફરસ સોલ્યુબલાઇઝિંગ બેક્ટેરિયા) ની માવજત અવશ્ય આપવી.
વાવણીની ઊંડાઈ અને અંતર: હળવા કે મધ્યમ પિયત વાળા ખેતરમાં કતારથી કતારનું અંતર ૩૦ થી ૪૦ સેમી અને છોડથી છોડનું અંતર ૧૦ સેમી રાખવું. બીજને ૮ થી ૧૦ સેમી ઊંડી ભેજવાળી સપાટી પર વાવવું જેથી અંકુરણ સારું થાય.
૪. ખેત તૈયારી
જમીનને ભુરભુસી અને પાયાની સપાટી સરખી કરવા માટે ૧ થી ૨ વખત ખેડ કરી પાટો મારવો. વાવણી પહેલા જમીનમાં પૂરતો ભેજ હોવો અત્યંત જરૂરી છે.
૫. પોષક તત્વો વ્યવસ્થાપન (ખાતરો)
સેન્દ્રિય ખાતર: ખેત તૈયારી વખતે હેક્ટર દીઠ ૮ થી ૧૦ ટન સારી રીતે સડેલું છાણિયું ખાતર (FYM) ભેળવવું.
રાસાયણિક ખાતરો (NPK):
નાઇટ્રોજન (N): ૨૦ થી ૨૫ કિગ્રા/હેક્ટર
ફોસ્ફરસ (P2O5): ૫૦ થી ૬૦ કિગ્રા/હેક્ટર
પોટાશ (K2O): ૨૦ કિગ્રા/હેક્ટર (જરૂરિયાત મુજબ)
સલ્ફર (S): ૨૦ કિગ્રા/હેક્ટર (ગુણવત્તા સુધારવા માટે).
ખાતર આપવાનું સમયપત્રક: ચણા એ કઠોળ વર્ગનો પાક હોવાથી તેને નાઇટ્રોજનની ઓછી અને ફોસ્ફરસની વધુ જરૂર પડે છે. ૧૦૦% નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ અને સલ્ફર પાયાના ખાતર તરીકે (વાવણી વખતે) જ જમીનમાં આપી દેવા.
⑥. પિયત વ્યવસ્થાપન (સિંચાઈ)
ચણા એ ઓછું પાણી માંગતો પાક છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે પિયત આપવાથી ઉત્પાદનમાં મોટો વધારો થાય છે:
કટોકટીની અવસ્થાઓ (Critical Stages):
ડાળીઓ ફૂટતી વખતે/શાખાઓ નીકળતી વખતે (વાવણી પછી ૩૦-૩૫ દિવસે) – પહેલું પિયત
ફૂલ બેસવાની અવસ્થા અને ફળ/ઘાઘરા બનતી વખતે (વાવણી પછી ૬૦-૬૫ દિવસે) – બીજું પિયત
પિયત પદ્ધતિ: ટપક સિંચાઈ કે છાંટણા પિયત ઉત્તમ છે. વધુ પાણી ભરાવાથી મૂળ સડી શકે છે, તેથી હળવું પિયત આપવું.
⑦. નીંદણ નિયંત્રણ
યાંત્રિક નિયંત્રણ: વાવણી પછી ૨૫ થી ૩૦ દિવસે અને ૪૫ દિવસે એમ બે વખત હલકી કોદાળી કે નિંદામણ કરવું જેથી જમીન પોચી રહે અને મૂળને હવા મળે.
રાસાયણિક નિયંત્રણ: વાવણીના ૨ થી ૩ દિવસની અંદર પેન્ડીમેथालિન @ ૨.૫ લિટર/હેક્ટરના દરે પ્રી-ઇમર્જન્સ છંટકાવ કરવો.
⑧. પાક સંરક્ષણ (જીવાત અને રોગ)
મુખ્ય જીવાતો:
ઘોડિયા ઈયળ (Gram Pod Borer – Helicoverpa armigera): આ ચણાની સૌથી નુકસાનકારક ઈયળ છે જે કૂપળો અને દાણા કોરી ખાય છે.
નિયંત્રણ: ક્વિનાલફોસ ૨૫ EC @ ૨ મિલી/લિટર અથવા એમામેક્ટિન બેન્ઝોએટ ૫ SG @ ૦.૫ ગ્રામ/લિટર પાણીમાં ભેળવી છંટકાવ કરવો. ફેરોમોન ટ્રેપ (Pheromone Traps) નો ઉપયોગ કરવો.
મુખ્ય રોગો:
સૂકારો/ઉગતો સડો (Fusarium Wilt): છોડ અચાનક સુકાઈ જાય છે.
નિયંત્રણ: બીજ માવજત ચોક્કસ આપવી અને ટ્રાઇકોડર્મા વિરીડી જમીનમાં ભેળવવું.
⑨. કાપણી અને સંગ્રહ
કાપણીનો સમય: જ્યારે છોડ પીળા થઈ જાય, પાંદડા ખરી પડે અને ઘાઘરા (પોડ્સ) કથ્થઈ રંગના થઈ જાય તથા દાણા કઠિન બને ત્યારે પાકની કાપણી સવારે અથવા સાંજે કરવી.
સંગ્રહ (Storage): કાપણી પછી પાકને તડકામાં સારી રીતે સૂકવીને દાણા છૂટા પાડવા. દાણામાં ભેજનું પ્રમાણ ૧૦% થી ૧૨% ની અંદર હોવું જોઈએ. સંગ્રહ કરતી વખતે જીવાતથી રક્ષણ માટે યોગ્ય કાળજી રાખવી.
⚖️ ⚖️ અસ્વીકરણ (Disclaimer)
અહીં આપેલી કૃષિ માહિતી ભલામણ કરેલા માર્ગદર્શિકા અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ પર આધારિત છે. પાકનું ઉત્પાદન હવામાન, જમીનની ફળદ્રુપતા, સિંચાઈની ઉપલબ્ધતા અને પાક સંરક્ષણ પગલાં જેવા બાહ્ય પરિબળો પર નિર્ભર છે. અનિયંત્રિત કુદરતી કે બાહ્ય પરિબળોના કારણે થતી કોઈપણ નુકશાની કે ઓછી ઉપજ માટે બીજ કંપની જવાબદાર રહેશે નહીં. ખેડૂતોએ સ્થાનિક પરિસ્થિતિ મુજબ પદ્ધતિઓ અપનાવવી.
⚖️ ⚖️ Disclaimer in Multiple Languages
English
The Package of Practices provided here is based on recommended agricultural guidelines and best practices. Crop performance depends on several external factors including weather conditions, soil fertility, irrigation availability, pest and disease incidence, and unforeseen natural events such as drought, flood, or other disasters. The seed company shall not be held responsible or liable for any loss, damage, or reduced yield arising from such uncontrollable factors. Farmers are advised to adopt practices as per local conditions and consult agricultural experts where necessary.
हिन्दी (Hindi)
यह पैकेज ऑफ प्रैक्टिसेस अनुशंसित कृषि दिशानिर्देशों और सर्वोत्तम प्रथाओं पर आधारित है। फसल का प्रदर्शन मौसम की स्थिति, मिट्टी की उर्वरता, सिंचाई की उपलब्धता, कीट एवं रोग का प्रकोप तथा सूखा, बाढ़ या अन्य प्राकृतिक आपदाओं जैसे अप्रत्याशित कारणों पर निर्भर करता है। इन अनियंत्रित कारकों के कारण किसी भी प्रकार की हानि, नुकसान या कम उपज के लिए बीज कंपनी जिम्मेदार नहीं होगी। किसानों को स्थानीय परिस्थितियों के अनुसार प्रथाओं को अपनाने और कृषि विशेषज्ञों से परामर्श करने की सलाह दी जाती है।
ગુજરાતી (Gujarati)
અહીં આપેલ પેકેજ ઑફ પ્રેક્ટિસીસ ભલામણ કરાયેલા કૃષિ માર્ગદર્શિકા અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ પર આધારિત છે. પાકનું ઉત્પાદન હવામાનની પરિસ્થિતિ, જમીનની ઉર્વરતા, સિંચાઈની ઉપલબ્ધતા, જીવાત અને રોગચાળો, તેમજ અનિશ્ચિત કુદરતી આફતો જેમ કે દુષ્કાળ, પૂરની પરિસ્થિતિ વગેરે પર નિર્ભર છે. આવા અનિયંત્રિત પરિબળોના કારણે થતી કોઈપણ નુકશાની, નુકસાન અથવા ઓછી ઉપજ માટે બીજ કંપની જવાબદાર નહીં હોય. ખેડૂતોને સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પદ્ધતિઓ અપનાવવા અને કૃષિ નિષ્ણાતોની સલાહ લેવા વિનંતી છે.
मराठी (Marathi)
येथे दिलेला पॅकेज ऑफ प्रॅक्टिसेस शिफारस केलेल्या कृषी मार्गदर्शक तत्त्वांवर आणि सर्वोत्तम पद्धतींवर आधारित आहे. पिकाचे उत्पादन हवामानाची परिस्थिती, मातीची सुपीकता, सिंचनाची उपलब्धता, कीड व रोगाचा प्रादुर्भाव तसेच दुष्काळ, पूर किंवा इतर नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या अनपेक्षित घटनांवर अवलंबून असते. अशा अनियंत्रित घटकांमुळे होणाऱ्या कोणत्याही तोटा, हानी किंवा कमी उत्पादनाबद्दल बीज कंपनी जबाबदार राहणार नाही. शेतकऱ्यांनी स्थानिक परिस्थितीनुसार पद्धती स्वीकाराव्यात आणि कृषी तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
தமிழ் (Tamil)
இங்கு வழங்கப்படும் நடைமுறைகளின் தொகுப்பு பரிந்துரைக்கப்பட்ட வேளாண் வழிகாட்டுதல்கள் மற்றும் சிறந்த முறைகளை அடிப்படையாகக் கொண்டது. பயிரின் செயல்திறன் வானிலை நிலைமைகள், மண் வளம், பாசன வசதி, பூச்சி மற்றும் நோய் தாக்கம் மற்றும் வறட்சி, வெள்ளம் போன்ற இயற்கை பேரிடர்கள் போன்ற கட்டுப்படுத்த முடியாத காரணிகளின் மீது அமைகிறது. இப்படிப்பட்ட காரணிகளால் ஏற்படும் இழப்பு, சேதம் அல்லது குறைந்த விளைவுக்கு விதை நிறுவனம் பொறுப்பாகாது. விவசாயிகள் உள்ளூர் சூழ்நிலைகளுக்கு ஏற்ப நடைமுறைகளைத் தேர்வு செய்து, வேளாண் நிபுணர்களை அணுக அறிவுறுத்தப்படுகிறார்கள்.
తెలుగు (Telugu)
ఇక్కడ ఇచ్చిన ప్యాకేజీ ఆఫ్ ప్రాక్టీసులు సిఫార్సు చేసిన వ్యవసాయ మార్గదర్శకాలు మరియు ఉత్తమ పద్ధతుల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. పంట ఉత్పత్తి వాతావరణ పరిస్థితులు, నేల సారవంతం, నీటి లభ్యత, పురుగులు మరియు వ్యాధుల ప్రభావం, అలాగే ఎండబారడం, వరదలు లేదా ఇతర ప్రకృతి వైపరీత్యాలు వంటి నియంత్రించలేని అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇలాంటి కారణాల వల్ల కలిగే నష్టం, నష్టపరిహారం లేదా దిగుబడి తగ్గుదల కోసం విత్తన కంపెనీ బాధ్యత వహించదు. రైతులు స్థానిక పరిస్థితుల ప్రకారం పద్ధతులను అనుసరించి, వ్యవసాయ నిపుణులను సంప్రదించడం మంచిది.